رزق و روزی واقعاً در دستان کیست؟ از نگاه توحید، همهچیز به دست خداست؛ اما در زندگی روزمره، انگار این انسانها هستند که روزی یکدیگر را تعیین میکنند: کارگر به کارفرما وابسته است، کارمند به دولت و فرزند به والدین. پس حقیقت ماجرا چیست؟ نگاه درست و عمیق به این موضوع کدام است؟
پاسخ:
«رزق» در اصل به معنای بخشش و بهرهای است که به انسان میرسد (1) و تنها به خوراک و پوشاک محدود نیست؛ بلکه هر آنچه انسان از آن سود میبرد ــ مانند علم، عزت، آبرو و هدایت ــ نیز از انواع رزق به شمار میآید. (2) از نگاه دینی، خداوند نهتنها آفرینندهی جهان، بلکه روزیدهندهی حقیقی همه موجودات است. قرآن بارها بر این حقیقت تأکید دارد: «بیتردید، خداوند روزیدهندهی تواناست» (3) و «آیا جز خدا آفرینندهای هست که از آسمان و زمین به شما روزی دهد؟» (4) بااینحال، در آیات دیگری، انسانها نیز در جایگاه روزیدهنده معرفی شدهاند؛ مانند پدری که موظف است در دوران شیردهی، هزینه و خوراک مادر را تأمین کند. (5) این دو نوع نسبت دادن رزق، در ظاهر متفاوت، اما در حقیقت هماهنگاند. (6)
در ادامه در قالب نکاتی توضیحات بیشتر بیان میشود.
نکته اول: نگاه توحیدی
در نگاه توحیدی، خداوند نهتنها آفرینندهی جهان، بلکه تدبیرکنندهی همهی امور آن است. برخی در طول تاریخ گمان کردهاند که خدا جهان را آفرید و سپس ادارهی آن را به نیروهایی مانند فرشتگان، اجرام آسمانی یا موجودات دیگر سپرد؛ اما قرآن کریم این اندیشه را با صراحت رد میکند و میفرماید: «اوست که کار [جهان] را تدبیر میکند.» (7) بنابراین، همهی جریانهای هستی ــ از حرکت ستارگان تا روزیرسانی به بندگان ــ زیر نظر ارادهی الهی انجام میشود. رازقیت نیز بخشی از همین ربوبیت و تدبیر الهی است. اگر کسی گمان کند که دیگری بهطور مستقل روزی میدهد، در حقیقت برای خدا در مقام ربوبیت شریک قائل شده است. درنتیجه، ایمان به توحید ربوبی یعنی باور به اینکه تنها خداوند رازق حقیقی و مدبر مطلق هستی است.
نکته دوم: نظام طولی علل
در بینش توحیدی، هیچ موجودی در جهان بهطور مستقل کاری انجام نمیدهد؛ همانگونه که هستی هر موجود وابسته به خداست، تأثیر و عمل او نیز تنها به اذن و ارادهی الهی تحقق مییابد. این اصل را «توحید افعالی» مینامند. همهی علل و اسباب، حلقههایی از زنجیرهای طولیاند که سرانجام به خداوند، علتالعلل هستی، متصل میشوند. پدر، کارفرما یا دولت، هرچند در ظاهر روزیدهندهاند، اما در حقیقت، واسطههایی در مسیر رزق الهیاند. پس رزقرسانی انسانها نه در عرض ارادهی خدا، بلکه در طول آن قرار دارد. همانطور که ماه نور خورشید را بازمیتاباند، انسان نیز پرتوی از فیض رزاقیت الهی را منتقل میکند. بدین معنا، خدا رازق بالذات است و دیگران رازق بالغیر؛ یعنی آنچه از دست بندگان میرسد، جلوهای از رزق خداست که از مجرای آنان به دیگران میرسد. (8)
نتیجه:
در این دیدگاه، تنها روزیرسان حقیقی «خداوند» است، اما سنت او بر این قرار گرفته که رزق انسان از راه اسباب طبیعی و تلاشهای فردی و اجتماعی فراهم شود. درک درست این حقیقت، دو نتیجه ارزشمند به همراه دارد: نخست آنکه آرامش و اطمینان در دل انسان پدید میآورد؛ زیرا میداند روزیاش در دست خداست و هیچکس بهطور مستقل نمیتواند آن را کم یا زیاد کند. این باور، توکل را تقویت کرده و وابستگی به غیر خدا را میزداید. دوم آنکه این نگاه، انسان را از تلاش بازنمیدارد؛ بلکه او را به کوشش، مسئولیتپذیری و کمک به دیگران فرامیخواند، چراکه خدا خواسته است روزی از مسیر همین تلاشها جریان یابد؛ بنابراین، کسی که برای خانواده یا جامعه خود کار میکند، در حقیقت واسطهای برای رساندن رحمت الهی است. نگرش توحیدی، جمع میان توکل و تلاش است؛ دیدگاهی که هم اسباب طبیعی را میبیند و هم سرچشمهی اصلی آن را خداوند میداند. (9)
پینوشتها:
1. راغب اصفهانی، حسین بن محمد، مفردات الفاظ القرآن، بیروت، دارالقلم، 1412 ق، ص 351.
2. جوادی آملی، عبدالله، تسنیم، تحقیق علی اسلامی و عبدالکریم عابدینی، قم، اسراء، 1389 ش، ج 13، ص 600؛ ابن منظور، محمد بن مکرم، لسان العرب، بیروت، دار صادر، 1414 ق، ج 10، ص 115.
3. سوره ذاریات، آیه 58: «إِنَّ اللَّهَ هُوَ الرَّزَّاقُ ذُو الْقُوَّهِ الْمَتِینُ».
4. سوره فاطر، آیه 3: «هَلْ مِنْ خَالِقٍ غَیْرُ اللَّهِ یَرْزُقُکُمْ مِنَ السَّمَاءِ وَالْأَرْضِ…».
5. سوره نساء، آیه 5: «وَارْزُقُوهُمْ فِیهَا وَاکْسُوهُمْ…».
6. جوادی آملی، عبدالله، تفسیر موضوعی قرآن کریم – توحید در قرآن، قم، اسراء، 1383 ش، ص 430-432.
7. سوره رعد، آیه 2: «یُدَبِّرُ الْأَمْرَ…».
8. سبحانی، جعفر، مبانی توحید از نظر قرآن، قم، توحید، 1361 ش، ص 146-247.
9. برای مطالعه بیشتر، رک: صلواتی، اعظم و دیگران، بررسی مبانی توحید در رازقیت، فصلنامه پژوهش دینی، بهار و تابستان 1401 ش، شماره 44، ص 239-254.
